Vragen stellen over gender, geslacht, seksuele geaardheid en identiteit in een enquête

Als u gegevens wilt verzamelen over seksuele geaardheid en genderidentiteit, moet u nauwkeurig en met respect te werk gaan. Omdat dit zeer persoonlijke informatie is, heeft de manier waarop u deze vragen stelt rechtstreeks invloed op de gegevenskwaliteit en het vertrouwen van respondenten.

Veel teams verwarren seksuele geaardheid en genderidentiteit nog steeds met elkaar. Of ze geven te weinig context, waardoor belangrijke inzichten verloren gaan. Opvattingen over seksuele identiteit en aan identiteit gerelateerde taal blijven voortdurend veranderen. Daarom is het belangrijk om enquêtes uiterst zorgvuldig op te stellen. Maar u wilt er ook zeker van zijn dat u nauwkeurige gegevens verzamelt. Als u vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit duidelijk, respectvol en met een helder doel stelt, verzamelt u betere gegevens en laat u zien dat u er echt om geeft dat het goed gebeurt. 

Met duidelijke contextvoorbeelden en ingebouwde logica voor overslaan zet u vol vertrouwen en op verantwoorde wijze enquêtes uit en verzamelt u de juiste data.

Vragen over gender en geslacht in enquêtes worden steeds inclusiever, aangezien steeds meer onderzoekers verder kijken dan alleen twee geslachtsopties en drie of meer opties aanbieden. In ons State of Surveys-rapport van 2023 zagen we dat in de afgelopen tien jaar meer dan 80% van de vragen over gender of geslacht maar twee antwoordopties bevatte. In 2020 bood ongeveer 55% van de enquêtes drie of meer opties aan en in 2022 was dat aandeel gestegen naar 64%. Deze verschuiving laat zien hoe snel opvattingen over genderidentiteit veranderen en hoe belangrijk het is dat vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit hierin meegaan.

De belangrijkste les is dat taal rondom identiteit blijft veranderen, maar dat u vragen over gender en geslacht actueel kunt houden door flexibel te ontwerpen. Bied meerdere genderopties aan, geef deelnemers de optie voor een eigen omschrijving en leg duidelijk uit waarom u deze gegevens verzamelt.

Verder lezen: Waarom het belangrijk is om enquêtevragen over gendergelijkheid goed te stellen

Als u demografische vragen wilt stellen over gender of geslacht, moet u duidelijk en doordacht te werk gaan. Enquêtevragen over gender verzamelen gevoelige, persoonlijke gegevens. Uit onderzoek is gebleken dat slecht geformuleerde gendervragen respondenten kunnen vervreemden en onnauwkeurige resultaten kunnen opleveren.

Voordat u vragen over gender of geslacht toevoegt aan uw enquête, gebruikt u deze checklist van zeven punten. Dit kader is gebaseerd op enquêtemethodologie en best practices rondom diversiteit, gelijkwaardigheid en inclusie (DGI). Hiermee weet u zeker dat u vragen opstelt die respectvol, inclusief én geschikt zijn om nauwkeurige, bruikbare data op te leveren.

Noteer precies welke beslissing uw team met deze gegevens wil nemen. Gaat het om wervingsbeleid, verbetering van patiënttrajecten of de evaluatie van een programma? Kunt u geen concrete beslissing noemen, voeg dan geen vraag over seksuele geaardheid en genderidentiteit toe (zie #7). Zo houdt u uw enquête duidelijk en verzamelt u geen gegevens zonder doel.

Weet wie de vragen beantwoordt en op welke manier. Uit landelijke tests blijkt dat het lastig kan zijn als één gezinslid namens een ander antwoordt (proxyrapportage). Wanneer jongeren meedoen, vermijd dan waar mogelijk proxyantwoorden en stel vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit alleen aan geschikte leeftijden, steeds met duidelijke context. Het onderzoek van het Amerikaanse Census Bureau bevat informatie over proxyantwoorden en jongeren. Ontwikkel dus uw aanpak zo dat u de kans op proxyfouten minimaliseert.

Wees duidelijk naar respondenten over wat u vraagt, waarom dit belangrijk is, hoe hun antwoorden worden opgeslagen en wie ze kan inzien. Landelijke richtlijnen adviseren korte, heldere uitleg in eenvoudige taal. Ook moeten respondenten vragen kunnen overslaan of de optie ‘Ik geef liever geen antwoord’ kunnen kiezen. (Verderop in dit artikel vindt u voorbeelden.)

Teams denken vaak dat vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit ‘te gevoelig’ zijn. Uit landelijke statistische enquêtes blijkt echter dat het aantal mensen dat niet antwoordt op vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit doorgaans laag is vergeleken met andere gevoelige onderwerpen. Dat is goed nieuws voor de datakwaliteit én een waardevol signaal richting interne stakeholders.

Bevat uw enquête zeer kleine subgroepen, bekijk dan de resultaten extra zorgvuldig. Voeg kleine categorieën samen of verberg aantallen indien nodig, zodat niemand herkenbaar is. Landelijk onderzoek raadt aan om vooraf duidelijke afspraken te maken over suppressie, zodat u het risico op herleidbaarheid minimaliseert.

Bespreek uw enquêteplannen met de afdelingen Juridische zaken, Communicatie en uw partners voor diversiteit, gelijkwaardigheid en inclusie (DGI). Geef medewerkers korte, duidelijke scripts en heldere stappenplannen voor het beantwoorden van vragen. Het Multi-Regional Clinical Trials Center (MRCT) heeft een checklist voor seksuele geaardheid en genderidentiteit die onderzoeksteams en klinische teams als voorbeeld kunnen gebruiken.

Verzamel alleen gegevens waarmee u betere beslissingen kunt nemen of uw dienstverlening kunt verbeteren. Bent u nog niet klaar om te analyseren, stel de vraag dan uit tot een volgende ronde. (Hieronder vindt u een handig beslissingsschema.)

Als u de checklist hebt doorlopen, kunt u aan de slag met uw enquête over gender of geslacht. Deze best practices laten zien hoe u inclusieve vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit formuleert, structureert en presenteert. Zo vertrouwen deelnemers u en krijgt u betrouwbare data. Bij elk voorbeeld vindt u tekst die u direct kunt overnemen in uw eigen project.

Taal verandert snel. En de taal in uw enquête moet daarin meegaan. Begrippen als non-binair en transgender zijn breed bekend en worden in de meeste recente landelijke en wetenschappelijke enquêtes gebruikt. Vermijd verouderde labels zoals ‘anders’, omdat die als buitensluitend kunnen overkomen. Formuleer uw vragen met actuele inclusieve taal en geef respondenten de ruimte om zichzelf authentiek te omschrijven.

Voorbeeldvraag:

Welke van de onderstaande opties beschrijft het beste uw genderidentiteit?

Deze opties voor gender of geslacht in een enquête gebruiken actuele en respectvolle termen en houden de antwoorden flexibel voor een inclusieve enquête-ervaring.

Niet iedereen past precies binnen de vooraf gedefinieerde categorieën voor gender of geslacht in een enquête. Met de optie ‘Ik beschrijf het liever zelf’ geeft u mensen het gevoel dat hun identiteit erkend wordt, ook als bestaande labels niet passen. Daarnaast levert deze keuze waardevolle kwalitatieve input op om toekomstige enquêtes verder te verbeteren.

Voorbeeldvraag:

Wat is uw seksuele geaardheid?

Respondenten kunnen hun identiteit in hun eigen woorden omschrijven. Zo voelen ze zich meer op hun gemak en krijgt u complete gegevens.

Dit zijn verschillende begrippen. Ze mogen nooit samen in één vraag gesteld worden. Als u ze combineert (bijvoorbeeld: ‘Identificeert u uzelf als lesbisch, homoseksueel, biseksueel of transgender?’), dwingt u mensen tot het kiezen van één label dat mogelijk niet voor ze klopt. Door vragen gescheiden te stellen, vergroot u de nauwkeurigheid van de data en geeft u respondenten een betere ervaring.

Voorbeeld (betere aanpak):

Wat is uw seksuele geaardheid?

Beschouwt u zichzelf als transgender?

Door aparte vragen te stellen, kunnen respondenten zowel hun genderidentiteit als hun geaardheid nauwkeurig aangeven. En dat leidt tot duidelijkere inzichten.

Een inclusief ontwerp stopt niet bij de formulering van vragen. Functies zoals logica voor overslaan of weergavelogica houden de vragen relevant voor elke respondent en voorkomen onnodig ongemak. Stel dat iemand zich als non-binair identificeert, dan dient deze persoon niet te worden doorgestuurd naar vragen voor alleen mannen of vrouwen.

Voorbeeld:

Als een respondent ‘non-binair’ kiest, sla dan alle specifieke vragen voor mannen en vrouwen over en ga door naar het volgende relevante onderdeel.

Door de flow van de vragen aan te passen, toont u respect voor de identiteit van elke respondent. Ook raken respondenten niet verveeld en valt het voltooiingspercentage hoger uit.

In landelijke enquêtes beantwoorden mensen doorgaans vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit. Het non-responspercentage is lager dan bij vragen over inkomen of salaris. Onderzoek en landelijke statistische richtlijnen bevestigen dat duidelijkheid, keuzevrijheid en een helder doel deze vragen effectief maken. Gebruik dit inzicht om verwachtingen bij leidinggevenden en beoordelaars in goede banen te leiden. En neem deze boodschap op in uw plan: vraag met vertrouwen en leg uit waarom.

Mogelijk herleidbare informatie kan invloed hebben op uw resultaten en de ervaring van respondenten. Laat duidelijk weten waarvoor u de antwoorden nodig hebt, zodat respondenten weten dat hun antwoorden niet gebruikt worden om hen te identificeren. Gebruik anonieme verzamelprogramma's, beperk de toegang tot onbewerkte data en vermijd kleine subgroepen.

Als de enquête anoniem is, vermeld dit dan in de inleiding om respondenten gerust te stellen. Wees daarnaast transparant over hoe alle gegevens over seksuele geaardheid en genderidentiteit worden opgeslagen en wie toegang heeft tot de resultaten. Landelijke best practices en de Evidence Agenda on LGBTQI+ Equity benadrukken allemaal het belang van heldere taal, transparantie en keuzevrijheid om zorgen en drempels zoveel mogelijk weg te nemen.

Gebruik een korte, duidelijke inleiding bij uw vragen over gender of geslacht, seksuele geaardheid of identiteit. Leg uit waarom u deze informatie nodig hebt, hoe de gegevens gebruikt worden en geef aan dat antwoorden optioneel zijn.

‘Met de volgende vragen krijgen we inzicht in de resultaten voor verschillende groepen. Antwoorden zijn optioneel en worden vertrouwelijk behandeld. We verkopen nooit persoonlijke gegevens en delen alleen gecombineerde, niet-herleidbare resultaten.’

‘Met deze optionele vragen kunnen we beoordelen of onze programma's en arbeidsvoorwaarden gelijkwaardig zijn. De resultaten worden alleen in geaggregeerde vorm weergegeven.’

‘We stellen deze optionele vragen om respectvolle, passende zorg te kunnen bieden. Deel alleen wat u zelf wilt delen.’

(Als minderjarigen uw enquête beantwoorden, vraag dan eerst de leeftijd en verberg vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit, of verwijs naar ouderlijke toestemming volgens het beleid.)

Koppel deze teksten aan uw instellingen voor anonimiteit en informatie over gegevenstoegang, zodat respondenten precies weten hoe hun privacy wordt beschermd.

Ook als u plannen hebt voor de data, is het belangrijk om na te gaan of vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit wel echt nodig zijn. Als er geen duidelijk doel of een toepassing voor deze gegevens is die tot besluiten leidt, kunt u vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit beter helemaal achterwege laten. 

Er kunnen wettelijke of regelgevende beperkingen gelden voor uw onderzoek. En sommige subgroepen zijn zo klein dat het risico op herleidbaarheid groot is. U kunt deze gevoelige demografische informatie dan niet veilig aggregeren. Als deze situaties zich voordoen, zorg er dan voor dat u bij het verzamelen van gegevens zo min mogelijk schade veroorzaakt. 

Voor meer training en beleidskaders is het overzicht van de Human Rights Campaign een handig startpunt. Ook het CBS geeft aanbevelingen en richtlijnen.

Als u vragen over seksuele geaardheid en genderidentiteit respectvol stelt, de onderwerpen gescheiden behandelt, uitlegt waarom u deze data verzamelt en de privacy handhaaft, leidt dat tot betere data en betere beslissingen. Met deze tips voor enquêtevragen over gender of geslacht verzamelt u de benodigde gegevens én respecteert u de privacy en identiteit van uw respondenten.

Klaar om aan de slag te gaan? Begin gratis met SurveyMonkey, bekijk onze Vragenbank voor demografische items en lees onze handleiding over anonieme enquêtes om gegevens op de juiste manier te verzamelen.